> 2014 > Haziran - "Büyük Kurtuluş" Planı > Kâside-i Münferice -1-
"Büyük Kurtuluş" Planı
340.jpg
Makale Tavsiye EtMakale Yazdır

Kâside-i Münferice -1-
Prof. Dr. Mahmud Kaya
2014 - Haziran, Sayı: 340, Sayfa: 050

Türkçe Söyleyiş: Prof. Dr. Mahmut Kaya

İBNÜ’N NAHVÎ KİMDİR?

Ebü’l-Fazl Yûsuf b. Muhammed b. Yûsuf et-Tevzerî (ö. 513/1119)

el-Kasîdetü’l-münferice adlı manzumesiyle tanınan şair ve nahiv âlimi.

433 (1041) yılında Tunus’un Tevzer kasabasında doğdu. Derslerinde nahiv ilmine ağırlık verdiği için İbnü’n-Nahvî künyesiyle tanındı.

İbnü’n-Nahvî’nin el-Kasîdetü’l-münferice (el-Ferec ba’de’ş-şidde, Üm­mü’l-ferec, el-Fütûh, el-Münferice) adlı kasidesini, kendisi Tevzer dışında iken malının gaspedildiğini duyması üzerine nazmettiği rivayet edilir. Allah’a teslimiyeti dile getiren bu kaside büyük bir üne kavuşmuş, sıkıntılı ve kederli insanların virdi haline gelmiştir. Sübkî el-Kasîdetü’l-münferice’nin ism-i a‘zamı içerdiğine, bu sebeple kasideyi dua olarak okuyan kişinin duasının mutlaka kabul olacağına inanıldığını söyler (Tabakât, VIII, 60). Nüshalarına göre kırk ile elli beyit arasında değişen kaside, çok az kullanılan ve “feilün” tef‘ilesinin sekiz defa tekrarından oluşan “habeb” bahrinde yazılmıştır. el-Kasîdetü’l-münferice şerhleriyle birlikte birçok defa basılmış (İstanbul 1290, 1302; Bombay 1299; Bulak 1303; İskenderiye 1304), üzerinde şerh, tercüme, tahmîs, tesbî‘, taştîr, taklid, muâraza ve tazmîn türü çalışmalar yapılmıştır.

اِشْتَدِّي أزْمَةُ تَنفَرِجِي *** قَدْ آذَنَ لَيلُكِ بِالْبَلَجِ

1. Ey keder, artır şiddetini ki çekilip gidesin; senin bu karanlığın sabah aydınlığını haber vermekte.

Artır şiddetini artır ey keder!

Azmin karşısında bunca gam n’ider…

Çok sürmez karanlık çekilip gider.

Her güçlüğü kesin kolaylık izler

Ne geceler sonsuz ne de gündüzler.

وَظَلامُ اللَّيلِ لَهُ سُرُجٌ ***حَتّي يَغشَاهُ أبُو السُّرُجِ2. Karanlık gecenin de kandilleri var; nihayet kandiller şahı çıkarak kuşatır geceyi.

Karanlık geceyi yıldızlar süsler

Doğunca şahkandil başlar gündüzler

Dert çekenler her an sabahı gözler

Varlıkta iç içe zıtlıklar elhak

Zıtlıkta âhengi sağlayana bak!

وَسَحَابُ الخَيْرِ لَهَا مَطَرٌ *** فَإِذَا جَاءَ الإِبَّانُ تَجِ3. Hayır bulutunun öylesine bereketli yağmuru vardır ki, vakti gelince o yağmur yağar da yağar.

Her şeyin bir vakti bir mevsimi var

Varlıkta tesadüf, boşluk ne arar

Vakti gelir rahmet her yanı sarar

Sen bu kâinatı sahipsiz sanma

Tesadüf diyene sakın inanma.

وَفَوائِدُ مَوْلَانَا جُمَلٌ *** لِسُرُوحِ الأَنفُسِ والمُهَجِ4. Mevlâmızın nefis ve ruhu beslemek için öylesine yararlı lütufları vardır ki...

Mevlâ’nın kuluna nice lütfu var

Rahmet susuzları o lütfu arar

Ruh aç ise beden ne işe yarar…

Arınmak isteyen kalkmalı erken

Ürpermeli kalbi dua ederken.

وَلَها أَرَجٌ مُحْيٍ أَبَداً *** فَاقصُدْ مَحيَا ذَاكَ الأَرَجِ5. O ilahî lütfun ruha neşe veren nefis bir kokusu vardır; öyleyse gayen, neşe veren o güzel kokular olsun.

İlahî lütuftur besleyen ruhu

Zinde tutar daim fikr ü fütûhu

Yayılır her yana, misktir misk yâhu!

Gayen hep o güzel kokular olsun,

Ruh iklimin miskle amberle dolsun.

فَلَرُبَّتَمَا فَاضَ الْمَحْيَا *** بِبِحُورِ المَوجِ مِنَ اللُّجَجِ6. O ruhanî kokulara yönelince, rahmet deryasının dalgalarıyla ruha neşe salan o kutsal an taşarak sarıp sarmalar.

Ân olur ki insan coştukça coşar

Derya-i rahmetse taştıkça taşar

Sükûna eren ruh ne haller yaşar…

Böyle fırsatları kaçırmamalı

Hayatı boş yere geçirmemeli.

وَالخَلقُ جَميعاً في يَدِهِ *** فَذُو سَعَةٍ وَذُو حَرَجِ7. Bütün yaratıklar O’nun tasarrufu altındadır; kimisi bolluk içinde yaşar, kimisi darlıkta sıkıntı çeker.

O’nun varlığının künhü bilinmez

Kudreti dışında bir şey bulunmaz

Hikmetinden asla sual olunmaz.

Bakarsın kimisi bollukta yüzer

Kimisi yoksuldur, avare gezer.

وَنَزُولهُمُ وَطُلُوعُهُمُ *** فَعَلَى دَرَكٍ وَعَلَى دَرَجِ8. Düşüş ve yükseliş bakımından halkın tutumu, uçuruma yuvarlanmak ve yüksek dereceleri elde etmek istikametindedir.

“İnsanım ben, gücüm her şeye yeter

Benle başlar her şey ve bende biter”

Böyle düşünenler şeytandan beter

Alçaltan yücelten hep O’dur mutlak;

Ulvî bir idrake yükselmeye bak.

وَمَعائِشُهُم وَعَواقِبُهُم *** لَيْسَتْ فِي المَشْيِ عَلَى عِوَجِ9. İnsanoğlunun dünyadaki yaşantısı ve âhiretteki durumu rastgele bir tarzda değil, bir hikmete göre cereyan etmektedir.

Varlıkta hiçbir şey başıboş değil

Her eylem kendinden bir oluş değil

Bu düzen rastgele kurulmuş değil

Her şeyde bir hikmet, bir nice sır var

Ârif o hikmeti her işte arar.

حِكَمٌ نُسِجَتْ بِيَدٍ حَكَمَتْ *** ثُمَّ انْتَسَجَتْ بِالمُنتَسِجِ10. Bu sayılanlar, kudret eliyle dokunmuş hikmet içeren hükümlerdir. Sonra onlar, yaratıkları ilmik ilmik örerek aralarında uyum ve âhengi sağlamıştır.

Nedir varlıktaki uyum ve âhenk

Türleri ayıran kim hevenk hevenk

Tamtamına her şey birbirine denk

Hikmetle dokunmuş varlık kumaşı

Bunu görmeyenler gerçekten şaşı.

فَإِذَا اقتَصَدَتْ ثُمَّ انعَرَجَتْ *** فَبِمقتَصِدٍ وبِمُنْعَرِجِ11. O ilahî hükümler doğru ve mâkul veya eğri ve kusurlu gözükürlerse, (bilesin ki onlar) doğru veya kusurlu kimselerle ilişkilidir.

Olamaz takdirde kusur ve yanlış

Bundan şüphe etmek tümüyle yanlış

Fi‘linin sonucudur doğru ve yanlış

Yaratan Allah’sa, tercih kuldandır,

Kulda sorumluluk işte bundandır.

شَهِدَتْ بِعَجَائِبَهَا حُجَجٌ *** قامَت بِالْأَمْرِ عَلَى الْحِجَجِ12. İnsanı hayrete sevk eden o hükümlerin gerçekliğine aklî ve naklî deliller tanıktır. Bu husustaki deliller, aksi görüşü yansıtan delillere baskındır.

Takdir-i ilahî insanı yer yer

Sevkeder hayrete, bu nasıl iş der

Delille o şüphe çözülüp gider.

Bu deliller aksi zayıf delile

Her zaman baskındır, bir bak sen hele.

وَرِضاً بِقَضَاءِ اللَّهِ حَجىً *** فَعَلَى مَرْكُوزَتِهِ فَعُجِ13. Mâkul olan, Allah’ın takdirine rıza göstermektir; o halde rızayı merkeze alarak yönünü belirle.

İlahî kazâya rıza göstermek

“O’ndan gelen her şey kabulüm” demek

İman budur işte, bu zevke ermek…

Her işte hedefin rıza olmalı

Bu kutsal hedeften ayrılmamalı.

وَإِذا انفَتَحَتْ أَبوَابُ هُدًى *** فاعْجِلْ لِخَزائِنِهَا وَلِجِ14. Hidayet kapıları açılınca onun hazinelerine dalmakta acele et.

Uyanık ve atak olmalı insan

Hidayet kapısı açıldığı an

Büyük bir süratle işte o zaman

İlahî rahmete derhal dalmalı

Rahmetten payını bol bol almalı.